Θεόδωρος Παπαγιάννης

Επίτιμος Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Νικόλαος Κατσικούδης

Θεόδωρος Παπαγιάννης: ο γλύπτης της εμψύχωσης

 9 Ιουνίου 2010    


Νικόλαος Κατσικούδης

       Ο ύπατος ακαδημαϊκός τίτλος του Επίτιμου Διδάκτορος απονέμεται για πρώτη φορά από το Τμήμα Πλαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τέχνης σε ένα διακεκριμένο γλύπτη, τον Θεόδωρο Παπαγιάννη, Ομότιμο Καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, και συνάδει πλήρως με τον χαρακτήρα και την ταυτότητα του Τμήματός μας. Ο τιμώμενος, που συμπληρώνει αισίως περισσότερα από 40 χρόνια καλλιτεχνικής δημιουργίας και προσφοράς είναι από τους πλέον ερευνητικούς και ευρηματικούς γλύπτες. Εξέφρασε με τρόπο αισθητικά άρτιο και πνευματικά έντιμο τα ερωτήματα, τις αγωνίες και τις ελπίδες της εποχής μας και του τόπου μας. Με το έργο του παραδέχεται ότι ο κόσμος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μνήμη και αυτό που τον σώζει σε χαλεπούς καιρούς είναι η Παιδεία και η Ομορφιά. Αυτά όμως παραπέμπουν στον Λόγο και στην Αισθητική της Φύσης και συνιστούν το Ήθος.

       Ο Θεόδωρος Παπαγιάννης γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1942. Σπούδασε γλυπτική στην ΑΣΚΤ, στο εργαστήριο του Γιάννη Παππά. Μελέτησε την Αρχαία Ελληνική τέχνη και την τέχνη της περιοχής της Μεσογείου. Μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι και στη Ν. Υόρκη. Συνδιοργάνωσε Workshops με τη Σχολή του Βερολίνου, της Brera, της Bologna και του Τόκιο. Έχει παρουσιάσει έργα του σε υπεράριθμες ατομικές εκθέσεις και σε ευάριθμες ομαδικές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Συνέβαλε σημαντικά στην ανύψωση των εικαστικών σπουδών και πρωτοστάτησε στη διοργάνωση των Συμποσίων Γλυπτικής σε πόλεις της Ελλάδας και της Κύπρου. Χαρακτηρίζεται από υψηλό ακαδημαϊκό ήθος, υποδειγματική διδασκαλία, δημιουργικότητα, καινοτομία, σκληρή εργασία και έμπρακτη αγάπη για την ιδιαίτερη πατρίδα του.

       Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης πορείας του κατακτά ένα προσωπικό λεξιλόγιο με ιδιαίτερη αγάπη για το σχέδιο, το οποίο αποτελεί βασικό μέσο έκφρασης του καλλιτέχνη. Ας ακούσουμε τον ίδιο : «Το σχέδιο μου χαρίζει συχνά μεγάλες συγκινήσεις, είναι ο καλύτερός μου σύνδεσμος με τη φύση και μέσα από αυτό γίνεται η μετάγγιση νέου αίματος στη δουλειά μου». Και αλλού «Το παιχνίδισμα της γραμμής έπαιρνε τη μορφή μιας γοητευτικής περιπέτειας…… και δημιούργησα σιγά-σιγά το κεφάλαιο που τροφοδοτεί τη γλυπτική μου και την ανανεώνει. Έτσι, αναγνωρίζω συχνά μέσα στις ερωτικές μου συνθέσεις συγκεκριμένα τοπία από όγκους βουνών που σχεδίασα κάποια χρόνια.»

       Η ανθρώπινη μορφή κυριαρχεί στο έργο του, γεγονός που τον καθιστά βαθύτατα ουμανιστή. Η γλυπτική του διακρίνεται για τη σαφή αίσθηση της μνημειακότητας, τη γεωμετρική και λογική ανάλυση της φόρμας και τη σχέση του υλικού με το χώρο και το φως. Δίνει έμφαση στις πλαστικές γραμμές, ενδιαφέρεται για τη λιτότητα των μορφών και την αξιοποίηση των χρωματικών αξιών μαχόμενος με τις άμεσες και έμμεσες επιρροές από την αρχαιότητα, τη λαϊκή παράδοση και από τους Ευρωπαίους και Έλληνες δασκάλους του μοντερνισμού, συγκομιδή των προβληματισμών και των συνεχών αναζητήσεών του.

       Έλκεται από την αφηρημένη έκφραση, όπου η ερωτική περίπτυξη μεταφράζεται σε σύνθεση πλαστικών όγκων, και τότε η ανθρώπινη μορφή, ανδρική και γυναικεία, αποτελεί τη θεματική αφετηρία και το περιεχόμενο της τέχνης του. Αφαιρετικές συνθέσεις καθορισμένες από δυναμικές γραμμές, καθαρό σχέδιο, ανανεωμένη θεματολογία και υλικά. Αφαίρεση στην οποία πάντα υφέρπει η αναγνώριση της παράστασης, δύο πόλοι ανάμεσα στους οποίους κινείται ο Παπαγιάννης.

       Με θαυμαστή εμμονή μελετά τον δραματικό διάλογο του φωτός και της σκιάς πάνω στα αρχαία γλυπτά. Ο ίδιος ομολογεί την αγάπη του για τους Αρχαίους, « για τη σοφία με την οποία απέρριπταν το περιττό, για τον καθαρμό του σχήματος, για τη συμπύκνωση της φόρμας». Με σαφείς αναφορές στην αρχαιότητα της ύστερης εποχής του χαλκού και της γλυπτικής της αρχαϊκής περιόδου θα οδηγηθεί σε μια σειρά ειδωλίων. Σε αυτά ο καλλιτέχνης αποδίδει με διαφορετικό κράμα και χρώμα μετάλλου το φύλο, ενώ τα κυρτά και τα κοίλα σχήματα δημιουργούν αρμονικές συζυγίες. Αυτές οι μορφές θα αποκτήσουν μνημειακές διαστάσεις σε μία σειρά έργων που κυριαρχούν στη δημιουργία του γλύπτη: μορφές μετωπικές, ραδινές, αναπτυγμένες σε κλίμακα μεγαλύτερη του φυσικού, που την τονίζει ακόμη περισσότερο η μικρή κεφαλή. Γυναικείες και ανδρικές μορφές διαφοροποιούνται με την υπεροχή της καμπύλης ή της ευθείας και με τα ενδύματα. Ο επιχρωματισμός των έργων εμπλουτίζει τις συνθέσεις προσδίδοντάς τους πραγματική ζωή. Η αρχιτεκτονική της σύνθεσης υπογραμμίζει τις παραμορφώσεις της φόρμας από τις εσωτερικές εντάσεις της μεταχείρισης του όγκου, στοιχεία άλλωστε που βρίσκονται σε διαδοχική ρυθμική σύμπτυξη και ανάπτυξη.

       Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενότητα με Τα Πουλιά που διεκδικούν σημαντική θέση στη δημιουργία του Παπαγιάννη από τα πρώτα κιόλας βήματά του. Ο καλλιτέχνης χειρίζεται τις εικόνες των πουλιών με τις αεροδυναμικές φόρμες και τις αρμονικές καμπύλες με απόλυτη ελευθερία. Συγκροτεί κυρτούς και κοίλους όγκους σε μία συμπυκνωμένη αφαίρεση διατηρώντας τη μορφοποιητική έκφραση της δυναμικής πτήσης και της μελωδίας των γραμμών.

       Καταφεύγει στα συνθετικά υλικά, για παράδειγμα στον πολυεστέρα ο οποίος είναι στην κυριολεξία «λευκό χαρτί», έτοιμος να πάρει το σχήμα που του επιβάλλει ο καλλιτέχνης. Ρέουσες καμπύλες και σχηματική – στα όρια της αφαίρεσης - απόδοση των χαρακτηριστικών δίνουν το στίγμα ενός πολύχρωμου χορού μορφών με αναφορές στη λαϊκή παράδοση. Τα κατάστικτα ενδύματα και η παράθεση αυτών των έργων σε συντάγματα ενισχύει τον τελετουργικό τους χαρακτήρα.

       Οι καταστροφές που προκλήθηκαν σε μία επετειακή εκδήλωση στα ιστορικά κτίρια του Πολυτεχνείου πλήγωσαν βαθύτατα τον γλύπτη που θα ανασυστήσει μία τοτεμική ανθρωπογεωγραφία. Ο καμένος κορμός, η σταυρική διάταξη οριζόντιων στοιχείων, τα ορατά καρφιά και τα στεφάνια της ξερής δάφνης είναι εικόνες ζωής βαφτισμένες μέσα στην ιερότητα των πυρπολημένων υλικών. Η κόγχη που κατασκευάζεται σε ορισμένα έργα επέχει τη θέση τράπεζας προσφορών, στην οποία ο γλύπτης αποθέτει καρπούς, κατά το παράδειγμα του αρχαίου προσκυνητή. Ο Παπαγιάννης ξέρει να νοηματοδοτεί τα εικαστικά του μέσα κατά περίπτωση. Γίνεται ο συνθέτης της ιστορίας που είναι γραμμένη με ανεξίτηλα χρώματα πάνω στα υλικά, και της ιστορίας που εκείνος θέλει να πει. Με αυτή την εικαστική παρέμβαση - ο ίδιος αποκαλεί αυτές τις δημιουργίες Τα φαντάσματά μου - το παρελθόν του φορτισμένου με νοήματα και μνήμες κτηρίου ζωντανεύει και γίνεται μάρτυρας ενός ζοφερού παρόντος, προλογίζοντας τρόπον τινά το μέλλον. Διεγείρει τον έλεον και τον φόβον και επιζητά την κάθαρση μέσα από τη μετάπλαση των κατεστραμμένων υλικών σε νέες μορφές. Εικόνες που αποκτούν εν τέλει τη θερμότητα της ζωής από την αξία του αναλλοίωτου.

       Εμφανής είναι η επίδραση της λαϊκής τέχνης που τροφοδοτεί το έργο του. Τοτεμικές μορφές μνημειακών διαστάσεων προβάλλουν φορτισμένες με αρχέγονη δύναμη και καταλαμβάνουν τον χώρο αιχμαλωτίζοντας το βλέμμα του θεατή. Ο Παπαγιάννης πραγματοποιεί ένα ιδιότυπο παιχνίδι με τις φόρμες συνδυάζοντας τις τοτεμικές φιγούρες με το ψωμί. Αντιπαραθέτει την ιδιαίτερη ομορφιά τους, που έγκειται στη σύζευξη διαφορετικών μορφοπλαστικών στοιχείων, με την εντυπωσιακή λιτότητα που έχει ένα κεραμικό καρβέλι και συγκροτεί έτσι μία εικαστική πραγματεία.

       Βαθύς γνώστης της ανδριαντοποιίας, θα κατασκευάσει πολλά μνημεία και προτομές επιδιώκοντας να αναδείξει την αλήθεια κάτω από τις γραμμές και τις επιφάνειες του προσώπου, κάτι που συχνά απουσιάζει από ανάλογα έργα.

       Εξίσου σημαντική είναι και η δημιουργία Μεταλλίων. Η σφραγιστική τέχνη του Παπαγιάννη μοιάζει με γέφυρα πού ενώνει την αρχαία με τη σύγχρονη εποχή. Είναι πράγματι εκπληκτικός ο τρόπος που εναρμονίζει την κίνηση των μορφών μέσα στο τετράγωνο ή κυκλικό πεδίο, όπως και ο συγκερασμός της λιτότητας, της ευαισθησίας, της εκλέπτυνσης με το σφριγηλό πλάσιμο του όγκου, το δυνατό περίγραμμα, συνδυασμός πού μας θυμίζει τους αρχαίους χαράκτες.

       Ένα μέρος της δημιουργίας του περιλαμβάνει υλικά από ανακυκλωμένα βιομηχανικά προϊόντα τα οποία βρίσκουν θέση και αναζωογονούνται στα έργα του Παπαγιάννη. Εκεί αποτελούν «ζωτικά όργανα» των μορφών που δημιουργεί και δίνουν πνοή σε εικόνες που αντλούνται από την ίδια τη φύση. Ο καλλιτέχνης την προσεγγίζει στοχαστικά σε μια οξύμωρη μεταγραφή της, αφού οι πρώτες ύλες του κάθε άλλο παρά φυσικές είναι και λειτουργούν ως πρόσκληση και πρόκληση για τον θεατή να διερευνήσει την τελική συνολική έκφραση.

       Σταθμό στην καλλιτεχνική του πορεία αποτελεί ο πειραματισμός με έργα φτιαγμένα από σύρμα. Μνημειακή λιτότητα και εκρηκτικές εκφραστικές λύσεις υπηρετούν τη διαφάνεια της κατασκευής, η οποία ουσιαστικά αποτελεί μια ελεγεία στο φως που το αιχμαλωτίζει με απροσδόκητο τρόπο και το ενσωματώνει στη σύνθεση. Αυτή ακριβώς η διαφάνεια κάνει τα έργα αέρινα, απαλλαγμένα από κάθε φλυαρία.

       Στόχος του Παπαγιάννη δεν υπήρξε η «πρωτοτυπία» και η «πρωτοπορία», όπως ο ίδιος αναφέρει, αλλά  «…η αγωνία, η αγάπη, η αλήθεια και η γνώση που βάζει κανείς στο έργο του…». Τα νέα υλικά υπακούν στον δημιουργό και μεταμορφώνονται σε εύπλαστη ύλη αποδίδοντας καθαρές φόρμες. Είτε πρόκειται για μνημειακών διαστάσεων μορφές είτε για μικρότερες, ακολουθούν τις αξίες της κλασικής γλυπτικής συνδυάζοντάς τη με την προσωπική έκφραση του γλύπτη σε μια διαρκώς ανανεούμενη οπτική. Οι δημιουργίες του Παπαγιάννη συμπαρασύρουν τον εσωτερικό κόσμο του θεατή σε μια συναρπαστική κλίμακα αναγωγών και συγκρίσεων, εκεί όπου βιώνεται το σήμερα και το χθες της ευαισθησίας σε μία διαλεκτική ενότητα, πέρα από τις συγκεκριμένες αφετηρίες του χρόνου και του χώρου. Πρόσωπα, φιγούρες εμβληματικές στη γειτνίασή τους με τα ζώα και τη φύση που ορίζει συχνά την καθημερινότητά μας. Όλα όμως φέρουν μια υπόμνηση, σαν ντοκουμέντα μιας ιστορικής στιγμής. Ιστορικής με την έννοια της μικρής καθοριστικής καθημερινότητας: χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ενότητα με τους ταξιδιώτες.

Κυρίες και Κύριοι

       Στη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή όπου την ολοκληρωμένη πρόταση αντικατέστησε ο πειραματισμός, καταφέραμε το μέσον να γίνει το μήνυμα, δηλαδή η άποψη. Το γεγονός αυτό υπαινίσσεται την απουσία στάσης ζωής την οποία ο Foucault παρομοίασε με το αρχαιοελληνικό ήθος και την οποία όρισε «ως μία εκούσια επιλογή που κάνουν ορισμένοι άνθρωποι, ως έναν τρόπο του σκέπτεσθαι και του συναισθάνεσθαι, του πράττειν και του συμπεριφέρεσθαι…». Αυτή η στάση ζωής διακρίνει τον Παπαγιάννη, στο έργο του οποίου υφέρπει η εσωτερική αναγκαιότητα που αναζητείται στα έγκυρα έργα, δηλαδή « σφαιρικές στάσεις του ανθρώπου μπροστά στα θεμελιώδη προβλήματα που θέτουν οι διανθρώπινες σχέσεις και οι σχέσεις ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση». Η γλυπτική του Παπαγιάννη είναι το αποτέλεσμα μιας έλλογης καλλιτεχνικής δραστηριότητας όπου η φόρμα συνδέεται αναγκαστικά με ένα περιεχόμενο το οποίο δεν είναι το προφανές περιεχόμενο του θέματος, αλλά της μορφής και του υλικού της γλυπτικής. Δεν κάνει μια τέχνη του σημαίνοντος, απογυμνωμένη δηλαδή νοήματος, κάτι που οδήγησε τον μοντερνισμό σε αδιέξοδο. «Δεν είναι τα τεχνικά μέσα που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης, αλλά, αντιθέτως και κυρίως, γιατί αυτά τα μέσα είναι τα πιο κατάλληλα για να εκφράσει τη δική του κοσμοαντίληψη», πώς, δηλαδή, θα παράγει νοήματα. Στην περίπτωση του Παπαγιάννη πιστεύω ότι γίνεται εντελώς κατανοητή η θέση του Gombrich: «Δεν υπάρχει στ’ αλήθεια τέχνη. Υπάρχουν μόνο καλλιτέχνες, που έχουν προικιστεί με το θαυμάσιο δώρο να ξέρουν πώς να ζυγιάζουν σχήματα και χρώματα ώστε να πετύχουν τη «σωστή εντύπωση» και ακόμη πιο σπάνια, που η ακεραιότητα του χαρακτήρα τους δεν τους αφήνει να ικανοποιούνται με μισές λύσεις αλλά τους σπρώχνει να προτιμούν από την εύκολη εντύπωση και την επιπόλαια επιτυχία, το μόχθο και την αγωνία που απαιτεί η τίμια δουλειά. Καλλιτέχνες, ελπίζουμε, θα γεννιούνται πάντα.» Το νόημα αυτής της σοφής παρατήρησης φωτίζεται στην περίπτωσή μας και από τον λόγο του τιμώμενου που είναι χρήσιμο, στο σημείο αυτό, να τον ακούσουμε: «Πρέπει να πω πως βρίσκομαι σε κάποια διάσταση με το «κυρίαρχο κλίμα» στην τέχνη σήμερα. Οι αρχές που πιστεύω υπαγορεύουν μια ανάλογη συμπεριφορά στη ζωή μου. Προσπαθώ να διατηρήσω, χωρίς πάντα να το καταφέρνω, ένα κλίμα απαραίτητο για την ψυχική μου ισορροπία. Γι’ αυτό αποφάσισα, στο βαθμό που μπορώ, να μείνω μακριά από την ύποπτη συναλλαγή. Αρνούμαι να μπω στο παιχνίδι που ευνοεί το κυνήγι των εντυπώσεων και τις εύκολες λύσεις». Κάπου εδώ υπάρχει αληθινός δημιουργός.